سفید برفی،سیندرلا، زیبای خفته، آریل( پری دریایی) ، پوکوهانتاس، ازمرالدا(گوژپشت نوتردام)، بل( دیو و دلبر)،مولان، لیلو( لیلو و استیچ) و بالاخره جیزل( طلسم شده)…. از تعداد شخصیت های مونث و اصلی فیلمهای دیزنی حیرت نمی کنید؟ به نظر میرسد که تعداد قابل توجهی از شخصیت های اثر گذار و به یاد ماندنی فیلمهای دیزنی از جنس لطیف باشند. تصور نمی کنم که استودیوی دیزنی در زمان خلق این فیلمها و شخصیتها فقط نیمی از مخاطب بالقوه ، یعنی مخاطبین مونث را در نظر داشته. میزان استقبال از این فیلمها هم چنین منطقی را تایید نمیکند. پس به راحتی میتوان نتیجه گرفت که شخصیت های مونث فیلمهای دیزنی چنان شخصیت پردازی قوی و حساب شده ای داشته اند که جنسیت آنها مانعی در ایجاد ارتباط آنها با تماشاگران به حساب نمی آمده است. بگذارید نگاهی اجمالی بیندازیم به ساخت و ساز شخصیتی این خانم های جذاب و یه یاد ماندنی…..

حداقل تا قبل از فیلم پری دریایی کوچک ، چیزی به اسم پردازش شخصیت در کاراکتر های مونث دیزنی وجود ندارد!!! از سفید برفی شروع میکنیم . این عروسک دست و پا چلفتی به نظر میرسد که هیچ هنری به جز مهربانی بی حد و حصرش ندارد! که تازه همین مهربانیش هم درقالبی بهتر از آشپزی و دوخت و دوز و تر و خشک کردن هفت کوتوله نمود پیدا نمیکند! سفید برفی هیچ بارقه ای از عقل و درایت از خودش نشان نمیدهد. در برابررفتارهای نامادری خبیث و جنایتکار با آن قیافه و هیبت تابلو کاملا کور است. علیرغم توصیه های مکرر هفت کوتوله نسبت به اینکه ( به هیچ غریبه ای اعتماد نکن)، واکنشی بهتر از یک کودک دوساله نشان نمیدهد و در برابر وسوسه گاز زدن به سیب سرخی که عجوزه بد هیبت به او تعارف میکند کاملا خلع سلاح میشود. از همه بدتر وقتی هم که چشمش را به روی شاهزاده خوشتیپ باز میکند،بدون معطلی برترک اسب شاهزاده مینشیند و با جناب ایشان راهی میشود. و تمام مدت هم آن لبخند معصومانه و ساده لوحانه را بر لب دارد!!! شما هرچه میخواهید بگویید اما به نظر من تنها جذابیت سفید برفی در اولین بودنش است و هنر انیماتورهایش . وگرنه در کدام قسمت از کنش ها و واکنشهای سفید برفی شما میتوانید چیزی که حاکی از یک شخصیت پردازی قوی و قابل قبول باشد را پیدا کنید؟

در مورد سیندرلا داستان کمی فرق میکند. سیندرلا حداقل به خباثت و بدجنسی نا مادری و خواهرهایش آگاه است. اما او هم بعنوان یک انسان هیچ واکنشی بیشتر از گریه های سوزناک یا زدن زیر آواز در حین شستن زمین از خودش نشان نمیدهد. انگار که برای او شستن زمین و پخت و پز وتن دادن به دستورات احمقانه خواهر هایش یک امر عادی و اجتناب ناپذیر است. سیندرلا هم مثل سفید برفی از یک بیماری عجیب رنج میبرد و آنهم مهربانی آزار دهنده اش است. حتی حیواناتی که دوستان او به شمار می آیند عقل و منطقی بیشتر از سیندرلا دارند. آنها هستند که برای او لباس میدوزند، به او کمک میکنند تا از زندان خانگی آزاد شود، شر لوسیفر، گربه بدجنس (و بسیار دوست داشتنی) را از سر او کم میکنند. و از آنجایی که سیندرلا فقط کمی بیشتر از یک مترسک از خودش اراده و تصمیم نشان میدهد، واضح است که برای کمک به او چاره ای به جز متوسل شدن به فرشته مهربان و معجزه نیست. در مقایسه با او که مثلا محور و شخصیت اصلی داستان است، تک تک شخصیت های دیگر داستان اعم از بدجنس و مهربان، به مراتب قابل تحمل تر و صاحب هویت تر هستند.

در مورد زیبای خفته اجازه بدهید اصلا صحبت نکنیم، چرا که در نیمی از فیلم ، او به جبر داستان در خواب به سر میبرد و هر جای داستان هم که در خواب نیست، در حال رقصیدن است! درواقع قهرمانان اصلی در این داستان سه پری مهربان هستند و هپزیبا، فرشته کینه توز و شیطان صفت.اما علیرغم تمام این کاستی ها ، تماشاچیان از دیدن این شخصیتهای ناقص و منفعل بر پرده سینما آزرده نمیشدند و برعکس بسیار هم به آنان دل می بستند. دلیلش هم حس هم ذات پنداری و ترحم تماشاچی نسبت به شخصیتی است که زیبا و نیک سیرت است و مورد ظلم و ستم واقع میشود. این فورمول تقریبا همیشه در تاریخ سینما جواب داده است.

استودیوی دیزنی ظاهرا این سیستم شخصیت پردازی منفعلانه و عروسک گونه را بسیار مناسب و بی دردسر میدیده. چراکه تا اواخر دهه هشتاد، یعنی چیزی حدود چهل سال این روند را ادامه میدهد تا زمانی که شخصیت آریل ، پری دریایی ، خلق میشود. آریل تحولی اساسی در پردازش شخصیت در پرنسس های دیزنی ایجاد می کند. او نخستین قهرمان مونث دیزنی است که تصمیم گیرنده است . انتخاب میکند و مسئولیت انتخابش را هم بر عهده میگیرد. آریل در واقع چندان هم شخصیت مثبتی ندارد. بازیگوش و بو الهوس است. نیاز دارد که مرتبا درست و غلط را به او گوشزد کنند. از مهربانی دل آزار قهرمانان مونث قبلی چندان بهره ای نبرده و در واقع بخاطر عشق نامعقولش به شاهزاده اهل خشکی، به پدر،خانواده و دوستانش پشت میکند و با اراده و تصمیم هزینه خطایش را هم می پردازد. همین گزینه هاست که آریل را صاحب شخصیت و هویت میکند. من اما امتیاز این شخصیت پردازی قوی را نه به دیزنی، که به خالق اصلی اثر یعنی هانس کریستین اندرسن میدهم. بعد از آریل قرمانان زن دیزنی مرتبا رو به بلوغ شخصیتی میروند. آنها لزوما مثبت نیستند اما اصولا دیگر فاقد آن حالت های پری گونه، ماورایی و معصومانه شخصیت های اولیه دیزنی هستند. از ازمرالدای گوژپشت نوتردام بگیرید( امتیاز این شخصیت هم نه به دیزنی که به ویکتورهوگوتعلق میگیرد) تا بل در دیو و دلبر و یا مولان. بل و مولان اوج شخصیت پردازی کاراکتر های مونث دیزنی هستند. آنها کاملا از قالب قهرمان پری گونه خارج شده اند و به یک قهرمان قدرتمند بشری تبدیل میشوند. هردوی آنها آگاه و بالغ هستند. تصمیم گیرنده اند، خطر میکنند و هردو بخاطر پدرشان دست به فداکاری میزنند. عشقشان قضا و قدری نیست. سرنوشتشان را خودشان رقم میزنند و کمتر از نیرو های ماورایی و معجزات کمک می طلبند. در دیو و دلبر معجزه نهایی و شکسته شدن طلسم در واقع به کمک بل نمی آید. بلکه بل با فداکاری هایش و تصمیم گیری های آگاهانه اش مقدمات شکسته شدن طلسم دیو و تبدیل او به شاهزاده را فراهم می آورد. به این دو شخصیت، پوکوهانتاس و لیلو یا حتی خانم باورنکردنی miss incredibles را هم اضافه کنید که هرکدام در نوع خود جایگاه منحصر به فرد و فعالانه ای در داستانشان دارند و حتی شخصیت مرد داستان به نوعی متکی به آنها و در سایه آنهاست. این روزها اما با کمرنگ تر شدن نقش زنان در فیلمهای اخیر دیزنی ( بعنوان شخصیت اول) نمیتوانیم حدس بزنیم که در فیلمهای بعدی دیزنی چه اتفاقی برای شخصیت های مونث رخ خواهد داد. (طلسم شده) را هنوز ندیده ام و در نتیجه نمیتوانم در مورد جیزل اظهار نظر کنم . چیز خاصی هم از شاهزاده خانم و قورباغه هنوز منتشر نشده است. اما فعلا به نظر نمیرسد که بازگشت مجدد به شخصیت های کوکی کلاسیک فعلا در دستور کار دیزنی باشد.

مهبد بذرافشان